یوسف زنگانه
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ یوسف زنگانه
آرشیو وبلاگ
      وبلاگ علمی آموزشی پژوهشی ()
عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری و رشد ارزش‌های اخلاقی در آن نویسنده: یوسف زنگانه - ۱۳٩٢/۳/۱٠

عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری و رشد ارزش‌های اخلاقی در آن

ضمیمهاندازه
5.pdf 460.83 کیلو بایت

سال اول، شماره دوم، پاییز 1390، صفحه 99 ـ 126
Islām va Pazhūheshhāye Modirīyatī, Vol.1. No.2, Fall 2011

 محمدحسین شیخی*

چکیده

نظام اداری کشور با وجود همة تلاش‌های صورت گرفته در جهت اصلاح آن همچنان فاقد کارایی و پاسخ‌گویی لازم است. یکی از علل اصلی آن، بی‌توجهی به ارزش‌های اسلامی و نقش بنیادین آن در تحول و سلامت نظام اداری است. از این‌رو، تحقیق حاضر درصدد تبیین عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری و رشد ارزش‌های اخلاقی در آن با استفاده از آیات قرآن کریم و سیرة نظری و عملی معصومان(ع) با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی است. با تحلیل محتوی منابع اسلامی می‌توان چنین نتیجه گرفت که سلامت نظام اداری و رشد ارزش‌های اخلاقی در آن، از یک‌سو تحت تأثیر مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی حاکم بر باورهای افراد سازمانی است و از سوی دیگر تحت تأثیر عوامل سه‌گانة ارزشی، درون‌سازمانی و برون‌سازمانی است. از این‌رو، اعمال سه نوع اصلاحات بینشی و اعتقادی، درون‌سازمانی و برون‌سازمانی ضروری است.

کلیدواژه‌ها: سلامت، نظام اداری، سلامت سازمانی، سلامت نظام اداری، ارزش‌های اخلاقی


* دانش آموخته حوزه علمیه و دانشجوی دکتری مدیریت مؤسسه آمورشی و پژوهشی امام خمینی(ره)

دریافت: 25/4/1390 ـ پذیرش: 28/8/1390                                                            Nashrieh@Qabas.net


مقدمه

بی‌توجهی به خواسته‌های عمومی و فساد در نظام اداری، مشروعیت و کارآمدی دولت‌ها را در بلندمدت تهدید می‌‌کند؛ عامل شکست سازمان‌ها در محیط است و ادامة حیات و بقای آنان را با مشکل مواجه می‌سازد. اصلاح نظام اداری یکی از اقدامات اساسی برای تحول و توسعة کشورها به حساب می‌آید و بدون این مهم سایر برنامه‌ها و تلاش‌ها نیز به سرانجام نخواهد رسید. به همین دلیل دولت‌ها اقدامات فراوانی در جهت اصلاح و بهبود ساختار و تشکیلات اداری خود به منظور کارآمدی و پاسخ‌گویی بیشتر و همچنین کاهش فساد اداری انجام داده‌اند، از جمله: تحول در نظام حقوق و دستمزد، جذب و به کارگماری، ساده‌سازی ساختارها، شفاف‌سازی وظایف و اختیارات، کوچک‌سازی و کاهش تصدی‌گری دستگاه‌ها، تحول در نظام مالی، به کار‌گیری ساز‌و‌کارهای نظارتی، ارزیابی عملکرد، تشویق کارکنان متعهد و تلاشگر و نیز قدردانی از آنها و ارشاد و تنبیه افراد متخلف.

در کشور ما نیز دربارة سلامت نظام اداری تاکنون مقالات و همایش‌های متعددی ارائه و بر پا شده، اما به مبانی و منابع اسلامی و راه‌کارهایی که اسلام برای سلامت نظام اداری ارائه داده کمتر توجه شده است. به همین دلیل این پژوهش با رویکردی اسلامی به این موضوع پرداخته است. هدف این تحقیق تبیین مبانی و عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری بر اساس منابع اسلامی و با تأکید بر سیرة مدیریتی امیر‌مؤمنان علی† می‌باشد.

محقق در این نوشتار در پی‌ یافتن پاسخ به این سؤال اساسی است که: عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری و رشد ارزش‌های اخلاقی در آن از دیدگاه اسلام کدام است؟

برای یافتن پاسخ این پرسش باید دیدگاه اسلام دربارة هریک از مؤلفه‌های ذیل و تأثیر آن بر سلامت نظام اداری تبیین شود:

ـ‌ عوامل ارزشی مؤثر بر سلامت نظام اداری چیست؟

ـ عوامل درون‌‌سازمانی مؤثر بر سلامت نظام اداری کدام است؟

ـ‌ عوامل برون‌سازمانی مؤثر بر سلامت نظام اداری چیست؟

در اجرای این مهم، در آغاز مطالعات نظری با استفاده از شیوة کتابخانه‌ای برای گردآوری داده‌ها صورت می‌گیرد و پس از استخراج مؤلفه‌های تحقیق برای تحلیل داده‌ها از روش تحلیلی استفاده می‌شود.

اکنون به تعریف مفاهیم اصلی مرتبط با موضوع می‌پردازیم.

1. مفاهیم و اصطلاحات

1-1. سلامت

سلامت، در مقابل مفهوم بیماری، به معنی فقدان بیماری و نارسایی در یک ارگانیسم (موجود زنده) است. مفهوم عام از کلمة سلامت در مواردی ـ‌ مانند بقا و سلامت نفس و نسل، بقا و سلامت عقل و تفکر، بقا و سلامت دین، بقا و سلامت اجتماع، بقا و سلامت محیط ـ وجود قابلیت و توان فعالیت طبیعی برای تحقق اهداف طبیعی است. ‌مرحله بعد از سلامت، رشد و تکامل یعنی به فعلیت در آوردن قابلیت‌ها و رسیدن به اهداف است. در نگاه اسلامی به سلامت انسان باید نفس و نسل و جامعه را سالم نگه دارد تا به رشد و کمال برسد.1

1-2. سلامت سازمانی

به عقیدة پارسونز همة نظام‌های اجتماعی برای بقا، رشد و توسعة خود به حل چهار مشکل اساسی انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و نهفتگی نیازمندند. سلامت سازمانی عبارت است از: توانایی سازمان در حفظ بقا و سازش با محیط و بهبود این توانایی‌ها. برخی سلامت سازمانی را با بهداشت روانی در محیط کار مترادف دانسته‌ و سازمان سالم را سازمانی می‌دانند که میزان افسردگی، نا‌امیدی، نارضایتی، کم‌تحرکی و فشار روانی کارکنان را به حداقل ممکن برساند. نیوال(1995) سلامت سازمانی را یک موضوع کلی می‌داند که با سه مجموعة فشار روانی، بهداشت روانی و اخلاق در سازمان‌ها در ارتباط است.2

برخی از صاحب‌نظران علوم رفتاری مدیریت مانند وارن بنیس، سلامت سازمانی را معیار عملکرد سازمانی شمرده‌اند. شبیه اندام سالم، سازمان سالم، تطبیق‌پذیر و در حال رشد است.3 عده‌ای نیز سلامت سازمانی را وضعیتی می‌دانند که کلیة عوامل سازمان قابلیت تأمین اهداف سازمان را به طور مطلوب داشته باشند و بتوانند انحراف از هنجارهای اداری و قانونی و موانع اهداف سازمانی را در اسرع وقت شناسایی و تدابیر لازم و به‌هنگام را برای رفع آنها لحاظ نمایند. برخی نیز سلامت سازمانی را به معنای تبعیت از هنجارهای اخلاقی و قانونی در عملکرد سازمانی و شغلی دانسته‌اند، که در مقابل آن، فساد اداری است و به معنای هنجار‌شکنی و تخطی از هنجارهای اخلاقی و قانونی و سوء استفاده از موقعیت و جایگاه شغلی و اداری برای مقاصدی غیر از خاستگاه اصلی و قانونی برای منفعت شخصی یا گروهی است.

لایدن در خصوص سلامت سازمانی می‌نویسد: سلامت سازمانی مفهوم جدیدی نیست که فقط شامل توانایی سازمان برای اجرای وظایف به شکل مؤثر شود، بلکه توانایی‌های نظام را برای رشد، شکوفایی و بالندگی بهبود می‌بخشد. در یک دستگاه سالم، مدیرانی با سواد به تمام معنا و متعهد و کارکنانی وظیفه‌شناس با روحیة بالا وجود دارند که کار خود را دوست دارند و افرادی مؤثر و سودمند هستند که مایة پویایی سازمان می‌شوند. برخی نیز سلامت سازمانی را به توانایی سازمان در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری‌های درست، بجا و مناسب تعریف کرده‌اند. سازمان‌های سالم به عنوان موجودات زنده و پویا در محیط می‌‌توانند پدید آیند و با فراهم شدن امکانات لازم و کافی رشد کنند، توسعه یابند و از طریق ارائة کالا و خدمات سالم و ارزنده باعث تأمین نیازهای محیطی و تسهیل فرآیند رشد و شکوفایی جامعه شوند.

1ـ3. نظام اداری

نظام اداری به مجموعه سازمان‌ها و نهادهای دولتی و عمومی اطلاق می‌شود که خدمات و کالاهای عمومی را ارائه‌ می‌دهند.

1ـ4. ارزش‌های اخلاقی

مراد از ارزش‌های اخلاقی، اعمال، و افعال و رفتارهایی است که با اختیار از انسان صادر شود یا مبدأ آنها فعل اختیاری باشد یا نتیجة امری ناشی از اختیار انسان باشد.4

1ـ5. سلامت سازمانی از دیدگاه اسلام

از دیدگاه اسلام سلامت سازمانی به معنای رعایت قوانین و مقرّرات و ارزش‌های اسلامی در ادای وظایف و فعالیت‌های اداری، همچنین رعایت موازین ارزشی و اخلاقی اسلام در روابط بین کارکنان و مدیران و ارباب رجوع است.

1ـ6. ارتقای سلامت سازمانی

به هر‌گونه تلاش برای بهبود توانایی سازمان که موجب شود سازمان به درستی وظایف خود را انجام دهد و به اهداف خود نایل آید و همچنین پیشگیری از عواملی که سازمان را از اجرای وظایف و دستیابی به اهداف باز می‌دارد.

2. مبانی نظری تحقیق

پیش از ورود به بحث اصلی مباحث ناظر به ادارة امور دولتی در هر دوره مرور می‌شود، سپس عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری تبیین می‌گردد. ادارة امور دولتی با پیدایش دولت‌ها از دوران کهن همواره وجود داشته، و دارای ویژگی‌هایی به شرح ذیل‌ است:

1. شخصی بودن؛ یعنی به جای اینکه بر قانونی بودن و وفادار بودن به سازمان و حکومت استوار باشند، به فردی خاص مانند پادشاه یا وزیر وفادار بودند.

2. اقدامات اغلب با فساد و سوء استفاده از اداره برای عواید شخصی همراه بود.

3. یگانه راه استخدام شدن، توسل به حامیان و خویشان و دوستانی بود که در صدر امور قرار داشتند، خرید مشاغل و مناصب مانند خرید حق جمع‌آوری عوارض گمرکی و مالیات‌ها بود و هیچ تضمینی برای شایستگی اشخاص استخدام شده وجود نداشت.5

2-1. نظام تاراج اداره

در قرن 19 نظام اداره با استنتاج از گفتة «غنائم به طرف پیروز تعلق دارد» در ایالت متحدة آمریکا متداول بود. بعد از برگزاری هر انتخاباتی از پایین‌ترین سطح تا سطح
ریاست جمهوری، همه شغل‌های اداری به اعضا و طرفداران حزب برنده واگذار می‌شد
و مزایای ادارة امور دولتی، مانند حمایت و مزایای مستقیم، قانوناً به حزب برنده
انتخابات تعلق داشت. چنین نظامی فاقد کارایی و اثربخشی بود؛ چراکه شهروندان
هنگامی که می‌دیدند ادارة امور متعلق به دولت به صورت یک کسب و کار خصوصی درآمده که در آن،‌ تصمیمات دولتی، پول و آرای آنها کالای قابل مذاکره محسوب می‌شوند، نمی‌دانستند چه جایگاهی در داخل نظام‌ دارند. مشکلات ذاتی اداره به سبک قدیم که
به شکل بوروکراسی‌های شخصی، سنتی، تفکیک‌شده،‌ منطقه‌ای و مرامی بودند، به
ایجاد تغییراتی در اواخر قرن نوزدهم و اصلاحاتی متناسب با الگوی سنتی ادارة امور
دولتی انجامید.

2ـ2. الگوی سنتی ادارة امور دولتی

الگوی سنتی ادارة امور دولتی در اواسط قرن نوزده در انگلستان آغاز شد. مباحث قابل طرح در این الگو عبارت‌‌اند از: حذف حمایت خانوادگی و فامیلی در گزینش و ملاک قرار دادن گزینش بر مبنای شایستگی. این الگو تحت تأثیر تئوری «بوروکراسی وبر» قرار گرفت که بر موارد ذیل تأکید داشت: خدمات عمومی مجزا و حرفه‌ای، استخدام و انتصاب بر اساس شایستگی، بی‌طرفی سیاسی، و حق ادامة خدمت با وجود تغییر دولت.6

2-3. مدیریت دولتی جدید

در دهة 1980 و اوایل دهة 1990 در پاسخ به نارسایی‌های الگوی سنتی ادارة امور دولتی رویکرد جدید مدیریتی در بخش دولتی ظهور کرد.7

2-4. رویکرد اسلامی

همان‌گونه که یادآور شدیم با همة تلاش‌هایی که برای اصلاح نواقص در ادارة امور دولتی صورت گرفته، هنوز انتقادات فراوانی به آن وارد است که بیشتر کشورها از عملکرد سوء این سازمان‌ها رنج می‌برند. از این‌رو، به نظر می‌رسد یگانه راه در جامعة اسلامی برای دستیابی به سلامت نظام اداری، مدیریت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی است که می‌توان آن را رویکردی نو در ادارة مسائل دولتی به شمار آورد.

یکی از دلایل عمدة ناکامی‌ها در سلامت نظام اداری تاکنون نبود نگاه نظام‌مند به ادارة امور و منشأ آن، قطع ارتباط بشر با آموزه‌های وحیانی اسلامی و اجرای امور با شیوة آزمون و خطا بوده است. از این‌رو، راه‌کارهای ارائه شده به دلیل جامع نبودن و لحاظ نکردن تمام جوانب امور، در دستیابی به سلامت نظام اداری به معنای حقیقی خود ناکام مانده است. در حالی که سلامت نظام اداری را می‌توان معلول عوامل متعددی همچون عوامل فرهنگی، ساختاری، اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی دانست که برای تحقق آن باید راه‌کارهای چندبعدی ارائه‌ شود. اسلام سلامت نظام اداری را مشروط به سلامت کارکنان به ویژه مدیران عالی و رهبران جامعه، توجه به نیازهای مادی و معنوی کارکنان دولت، رعایت اهلیت‌ها در واگذاری امور، اعمال نظارت چندگانه بر فعالیت‌ها و عملکرد مدیران، اعمال رویه‌های عادلانه در روابط متقابل شخصی و جبران خدمات، تحول در ارزش‌ها و باورها، تحول در برنامه‌های آموزش و پرورش نیروی انسانی، مشارکت مردم در ادارة امور، برخورد قاطع با متخلفان و امثال اینها. در این زمینه می‌توان به منشور مدیریتی امیرمؤمنان علی† به مالک اشتر اشاره کرد که مبتنی بر باورها و ارزش‌های اسلامی است و با نگاهی نظام‌مند، بایدها و نبایدهای مدیریت را برای دستیابی به سلامت و رشد و بقای نظام اداری و نیروی انسانی شاغل در آن بیان می‌کند.

مروری اجمالی بر سیرة مدیریتی امام علی† ما را به این نکتة مهم رهنمون می‌سازد که آن حضرت برای حفظ سلامت نظام اداری تدابیر و سیاست‌های جامع و نظام‌مند را در کانون توجه قرار می‌دادند.

3. عوامل مؤثر بر سلامت نظام اداری

سلامت نظام اداری معلول عوامل متعددی است که برخی ریشه در ارزش‌ها و باورهای اعضای سازمانی دارد که اگر اصلاح و تقویت شود بسیاری از معضلات و ناهنجاری‌های اخلاقی سازمان‌ها رفع خواهد شد. برخی از مسائل نیز به داخل سازمان مرتبط است که یا ناشی از ساختارهای نامناسب موجود است یا ناشی از رفتارهای نادرست در ارتباط بین مدیران و کارکنان می‌باشد. برخی عوامل هم جنبة برون سازمانی دارد که شامل عوامل سیاسی و قضایی می‌شود.

1-3. عوامل ارزشی

1-1-3. وجوب کفایی تأمین نیازهای اساسی جامعه

اسلام بر تولید کالاها و خدمات اساسی و مورد نیاز جامعه تأکید و تولید آن را در حد کفایت جامعه بر عموم افراد واجب کرده است: «ان الصناعات التی یتوقف النظام علیها تجب کفایة لوجوب اقامة النظام بل قد یتعین بعضها علی بعض المکلفین عند انحصار المکلف القادر...»؛8 همانا صناعاتی که نظام بر آنها متوقف است واجب کفایی است؛ زیرا حفظ نظام و استوار داشتن آن واجب است، بلکه گاهی این‌گونه اعمال بر بعضی از مکلفین که چنین قدرتی دارند واجب عینی می‌شود.

بنابراین، می‌توان گفت از دید اسلام هدف مقدماتی از تشکیل سازمان‌ها، به‌ویژه سازمان‌های عمومی و دولتی، تأمین نیازهای عمومی است. اگر سازمان‌ها وظایف خود را در این زمینه انجام دهند به بخشی از رسالتی که بر عهدة آنان گذارده شده عمل نموده‌اند و در غیر این صورت به هر اندازه که دستیابی به منافع شخصی و گروهی سازمان‌ها، در رفتارهای سازمان ملاک باشد، سلامت عملکرد آنان زیر سؤال رفته و باید پاسخ‌گو باشند.

2-1-3. پیشگیری از فعالیت‌های ناسالم سازمانی

در اسلام بسیاری از فعالیت‌های سازمان‌ها مانند تولید کالاها و خدماتی که به سلامت جامعه زیان می‌رسانند ممنوع شده و در برخی از کتاب‌های شیعه با عنوان «مکاسب محرمه» ‌از آنها بحث شده است. از این‌رو اسلام با تحریم مواردی از قبیل معاملات و قراردادهای زیان‌آور، سود‌آوری از راه ربا، احتکار، نیرنگ و غش در معامله، از ورود سازمان‌ها به فعالیت‌های ناسالم پیشگیری و سلامت سازمانی را تأمین می‌کند.

3-1-3. منع بخشش اموال عمومی

اموال عمومی امانتی است که در اختیار کارگزاران قرار گرفته است. بنابراین، آنان حق بذل و بخشش اموال عمومی را ندارند؛ چنان‌که حضرت علی† می‌فرماید: «جود الولاة بفیء المسلمین جور و ختر»؛9 بخشش حاکمان از بیت‌المال مسلمانان، ستم و خیانت است.

4-1-3. صرفه‌جویی در اموال عمومی

معیار دیگر سلامت نظام اداری، میزان صرفه‌جویی آن در اموال عمومی است؛ هر سازمانی که در استفاده از اموال عمومی صرفه‌جویی بیشتر و از اموال عمومی استفادة بهینه‌تری کند سالم‌تر است؛ چنان‌که حضرت علی† از کارگزاران خود خواست حتی در نوشتن نامه به او صرفه‌جویی کنند:

قلم‌هایتان را تیز و نازک کنید و سطرها را به هم نزدیک کنید و حرف‌های غیر ضروری را حذف کنید و به معانی بپردازید و مبادا که زیاده بنویسید که اموال مسلمانان تحمل ضرر ندارد.10

5-1-3. اثر‌گذاری فرهیختگان و کارگزاران

یکی از عوامل مهم بسیاری از تحولات اجتماعی، بزرگان و افراد برجسته‌اند که با رهبری‌های خردمندانه و موفق خود دگرگونی‌های اجتماعی را ایجاد یا تسریع و هدایت می‌کنند.11 از این‌رو، اسلام سلامت و فساد سازمان و جامعه را به سلامت و فساد دو گروه یعنی فرهیختگان و کارگزاران آن پیوند زده است؛ چنان‌که رسول گرامیˆ می‌فرمایند:

دو گروه‌اند که اگر صالح باشند، امت صالح می‌ماند و اگر فاسد باشند امت فاسد می‌شود. پرسیدند ای رسول خدا آنان چه کسانی هستند؟ در پاسخ فرمودند: عالمان [فرهیختگان] و امرا [کارگزاران کشوری و لشکری].12

از دید اسلام کیفیت زندگی و رفتار مدیران عالی، رهبران جامعه و نزدیکان آنها تأثیر زیادی بر سلامت رفتار و عمل سایر افراد جامعه دارد. به همین دلیل در مورد صفات رهبر و مدیران جامعه قرآن تصریح می‌کند که فقط پیامبر خدا و مسئولان جامعه نیستند که ملزم به رعایت زهد و ساده‌زیستی‌اند، بلکه همسر و فرزندان آنها هم باید این‌گونه باشند. قرآن کریم دربارة زنان پیامبر که سهمی از غنائم جنگی خواستند، می‌فرماید شما در مقام همسر پیامبر و رهبر جامعة اسلامی نباید به دنیا روی بیاورید.13

«یا نِساءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ...؛ ‌ای همسران پیامبر شما همچون یکی از زنان معمولی نیستید...».(احزاب: 32)

بنابراین، رهبران جامعة اسلامی و مدیران ارشد و عالی نظام اداری و نیز نزدیکان آنها دارای مسئولیت سنگین‌تری هستند و سمت سازمانی بالاتر آنان به معنای بهره‌مندی بیشتر از امکانات و منابع عمومی نیست. از این‌رو، در سیرة مدیریتی علی† نیز دیده می‌شود که ایشان ضمن ساده‌زیستی، به دقت به زندگی نزدیکان و کارگزاران خود نیز توجه و نظارت می‌کردند.14 آن حضرت در نامه به عثمان بن حنیف کارگزارشان در بصره، چنین فرمودند:

من اگر مى‏خواستم، مى‏توانستم از عسل پاک و مغز گندم و بافته‏هاى ابریشم، براى خود غذا و لباس فراهم آورم، اما هیهات که هواى نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وا دارد که طعام‌هاى لذیذ برگزینم، در حالى که در «حجاز» یا «یمامه» کسى باشد که به قرص نانى نرسد، یا هرگز شکمى سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم‏هایى از گرسنگى به پشت چسبیده، و جگرهاى سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت: «این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابى و در اطراف تو شکم‏هایى گرسنه و به پشت چسبیده باشند» آیا به همین رضایت دهم که مرا امیرمؤمنان خوانند و در تلخى‏هاى روزگار با مردم شریک نباشم و در سختى‏هاى زندگى الگوى آنان نگردم؟15

6ـ1ـ3. برخورد قاطع با نزدیکان متخلف

همان‌گونه که یادآوری شد اهتمام اسلام به سلامت رهبران، مدیران ارشد و نزدیکان آنان از آن جهت است که رفتار آنها، چه مثبت و چه منفی، تأثیر فراوانی بر رفتار سایر افراد در نظام اداری و اجتماعی خواهد داشت. از این‌روست که تخلفات کم هم در مورد آنها پذیرفته شده نیست و به شدت با آن برخورد می‌شود: برخورد شدید علی† با دختر خود که گردن‌بندی را از خزانة بیت‌المال عاریه گرفته بود، بیانگر اهتمام آن حضرت به حفظ سلامت دستگاه اداری و بازداشتن آن از تخلفات است.16

علی† هیچ‌یک از نزدیکان و خویشاوندان خود را بر دیگران برتری نمی‌دادند و امتیازی برای آنان قائل نمی‌شدند و با هرگونه بی‌انصافی و امتیازخواهی و سوء استفادة آنان به شدت برخورد می‌کردند. زمانی که یکی از پسر عموها و کارگزاران آن حضرت دست تعدی گشود، و در امانت حکومت خیانت کرد و اموالی را به خود اختصاص داد، در نامه‌ای به او فرمودند:

پس، از خدا بترس، و اموال آنان را باز گردان، و اگر چنین نکنى و خدا مرا فرصت دهد تا بر تو دست یابم، تو را کیفر خواهم کرد، که نزد خدا عذرخواه من باشد، و با شمشیرى تو را مى‏زنم که به هر کس زدم وارد دوزخ گردید. سوگند به خدا اگر حسن و حسین چنان مى‏کردند که تو انجام دادى، از من روى خوش نمى‏دیدند و به آرزو نمى‏رسیدند تا آنکه حق را از آنان بازپس ستانم، و باطلى را که به ستم پدید آمده نابود سازم.17

آن بزرگوار دارایی را از آن همگان می‌دانستند، و برای ایشان هیچ‌کس در بهره‌بردن از دارایی بر دیگری برتری نداشت، نه پیرو و یار و نه فرزند و خویش و تبار. امیرمؤمنان در برداشت از دارایی همگان، با حسن و حسین همان رفتار سختگیرانه را دارند که با دیگران. ایشان می‌خواهند امکانات موجود در اختیارشان، به یک اندازه و برابر میان همة بندگان خدا تقسیم شود، تا رحمت خدا نیز بر همگان به یکسان ببارد.

2ـ3. عوامل درون‌سازمانی

عوامل درون‌سازمانی به دو دسته تقیسم می‌شوند. الف) عوامل ساختاری که بیان‌کنندة ویژگی‌های درونی یک سازمان هستند و مبنایی به دست می‌دهند که می‌توان بدان وسیله سازمان‌ها را اندازه‌گیری و با هم مقایسه کرد،18 ب) عوامل رفتاری که حاکی از نوع تعامل میان کارکنان و مدیران در یک سازمان می‌باشد.

1-2-3. عوامل ساختاری

1-1-2-3. تصمیم‌گیری مشورتی

منظور از تمرکز اداری این است که قدرت تصمیم‌گیری در اختیار افرادی معدود در بالاترین سطح اداری یا سازمانی قرار گیرد؛ اگر این قدرت در سطوح مختلف سازمانی توزیع شود، تمرکز تحقق نخواهد یافت. سازمان‌های متمرکز از آنجا که قائم به شخص هستند بسیار شکننده و آسیب‌پذیرند و با اندک تحولی فرو می‌پاشند. منطق قرآن نیز این است که حتی اگر رهبری جامعه بر عهدة بالاترین انسان، یعنی وجود شریف پیامبر اکرمˆ باشد، باز جامعة اسلامی نباید قائم به شخص او باشد، به گونه‌ای که با فقدان آن حضرت، شالودة جامعه به هم ریزد.19 بنابراین، از آنجا که تمرکز در سازمان‌ها سبب کاهش خلاقیت و رشد و تعالی نیروی انسانی می‌شود و این با سرشت و فطرت او که حرکت به سمت تعالی و پیشرفت و نیل به کمال نهایی است و با روح تعالیم اسلامی منافات دارد، مدیران باید با تفویض اختیار به کارکنان و زیر ‌مجموعة خود زمینة رشد و بالندگی آنها را فراهم آورند.

تصمیم‌گیری‌های فردی غالباً به استبداد رأی منتهی شده و ناکارآمدی سازمان را به دنبال دارد به همین دلیل و به منظور ادارة امور به شیوه‌ای صحیح در اسلام بر مشورت و نظر‌خواهی از دیگران در انجام امور تأکید شده است و این مهم را عامل اساسی جهت حفظ سلامت سازمان معرفی نموده است که مدیران باید به آن توجه نمایند.

امیر‌مؤمنان علی† می‌فرمایند: ـ «آن کس که رایزنی کند، هلاک و نابود نمی‌شود.»20 ـ «هر کس با خردمندان مشورت نماید، به راه درست رهنمون می‌شود.»21

در این شیوه از نظرهای متخصصان استفاده می‌شود، اما تصمیم‌گیری نهایی با یک نفر است. ویژگی این نوع از تصمیم‌گیری آن است که از مزیت تصمیم‌گیری گروهی که تنوع دیدگاه‌هاست استفاده و از معایب آن که اجتناب از مسئولیت‌گریزی افراد و همچنین وقت‌گیر بودن آن، اجتناب می‌شود.

2-1-2-3. قانون‌گرایی

مهم‌ترین اصل در ادارة امور، پایبندی همگان به قانون است. رعایت قانون از جانب همگان در هر مرتبه‌ای که باشند و نبودن تبعیض و عمل به مساوات در اجرای قانون، برترین چیزی است که سلامت دولت‌ها را حفظ می‌کند و پشتوانة مردمی آنها را تضمین می‌نماید. امیرمؤمنان در روزگاری که از حکومت محروم شده بود، این حقیقت را به زمامداران یادآور می‌‌شد تا آنان از مسیر درست خارج نشوند؛ چنان‌که به عمربن خطاب یادآور شد:

سه چیز است که اگر آنها را پاس داری و بدانها عمل کنی از سایر امور بینیاز باشی و اگر آنها را ترک کنی چیزی جز آنها سودت نبخشد. [پرسید: آنها چیست؟ فرمود:] اجرای حدود [قانون به طور یکسان] نسبت به نزدیک و دور [خویش و بیگانه] و حکم به کتاب خدا در خشنودی و خشم، و تقسیم [بیتالمال] به عدالت میان سفید و سیاه.22

3-1-2-3. شفافیت در امور

یکی از عواملی که از بی‌عدالتی‌ها و فسادهای بالقوة نظام و نیز اصول نسنجیدة کارایی و صرفه‌جویی خالص در فرآیندهای مدیریت و اداره جلوگیری می‌کند، شفافیت است. شفاف بودن امور و مسائل در حکومت و مدیریت از جملة کلیدی‌ترین سیاست‌هاست؛ زیرا به طور عمده تباهی و خلاف‌کاری آنجا پیدا می‌شود و رشد می‌کند و برپا می‌ماند که امور و موضوعات از دید مردمان و اداره‌شوندگان پنهان بماند. مدیریت‌های پشت‌پرده بسترساز نادرستی، خلاف‌کاری و ستمگری است. اگر همه چیز شفاف صورت بگیرد، اقدامات خلاف قانون و بیرون از آن، روابط پنهان قدرت‌طلبانه و منفعت‌جویانه، معاملات سایه‌ای که قابل حسابرسی و پیگرد قانونی نیست، معنی نمی‌یابد یا به‌شدت کم می‌شود. چنانچه ساز و کار ادارة امور به گونه‌ای تنظیم شود که همه چیز ـ به جز اسرار نظامی در چارچوب حق ـ شفاف باشد، و به محض ظهور خلاف و تباهی آشکارسازی شود و حتی در صورت گمان ستمی، مسائل آشکار و بی‌پرده در میان گذاشته شود، امور زمامداری و مدیریت به سامان می‌گردد:23 اگر شهروندان دربارة تو ستم روا داشتنی را گمان بردند، دلیل خود را برایشان شفاف آشکار کن، و با این شفاف‌سازی‌ات، گمان‌‌های [بد] ایشان را از خویش بگردان.24

امیرمؤمنان بنای حکومت را بر صراحت و روشنی و شفاف‌سازی می‌داند، چنان‌که در آغاز حکومت خویش در سخنی با مردم، روش حکومت‌داری و مدیریت خود را چنین بیان می‌فرماید: «به خدا سوگند هرگز به اندازة سر سوزنی حقیقت را پنهان نداشته‌ام، و هیچ‌گونه دروغی نگفته‌ام.»25

حکومت و مدیریت امام علی این‌گونه بود، شفاف و به دور از هرگونه ناراستی، پنهان‌کاری، دروغ‌گویی و فریب‌کاری. آن حضرت می‌فرمود: «هان بدانید که حق شما در نزد من آن است که هیچ رازی را ـ‌ جز در جنگ ـ از شما پنهان ندارم.»26

شفاف‌سازی از جهات گوناگون موجب کارایی حکومت و مدیریت می‌شود، از جمله درستکاری مدیران، ادارة سالم امور، مشارکت یافتن مردمان و اداره‌شوندگان، مشخص شدن سریع تباهی‌ها و خلاف‌کاری‌ها، اصلاح به موقع امور، دستیابی بهینه به اهداف، توجیه مردم و اداره‌شوندگان و راه بردن مردم بر حق:

که در این کار، گونه‌ای پرورش دادن نفست است، و همراهی و نرمشی با شهروندانت، و دلیل‌آوردنی است که با برپا داشتن و بردن آنان به راه حق به خواست خودت هم رسیده‌ای.27

شفافیت امور سبب می‌شود تا از رانت‌ها و ویژه‌خواری‌ها جلوگیری شود و اعتماد شهروندان به کارگزاران و رهبران جامعه افزایش یابد، همچنین موجب می‌‌شود کارگزاران نظام مراقب رفتار و اعمال خود باشند؛ چراکه باید در برابر مردم پاسخ‌گو باشند. در ضمن، نخبگان جامعه با اطلاع از روند امور به نقد برنامه‌ها پرداخته، در اصلاح آنها ایفای نقش می‌نمایند.

4-1-2-3. پاسخ‌گویی

همة مدیران واحدهای سازمانی، چه در سطح خرد و چه در سطح کلان نظام اداری، مسئولیتی مشترک دارند که به سوی اهداف حرکت کنند. مدیران ارشد با مسئولان پایین‌تر کاملاً در اشتراک و همسویی قرار دارند و ماهیت سرپرستی، مسئولانه است؛28 چنان‌که در حدیث مشهور نبوی آمده است:

بدانید که همة شما سرپرستید و همة شما دربارة اداره‌شوندگانتان بازخواست می‌شوید. آن زمامداری که بر مردم فرمان می‌راند، سرپرست است و دربارة شهروندانش بازخواست می‌شود.29

لازمة مدیریت، تلقی مسئولیت مشترک است؛ یعنی هر کس به تناسب نقش خود مسئول و پاسخ‌گوست، و نیز مجموعة سازمان مسئول و پاسخ‌گویند. امیرمؤمنان† فرموده است:

شما را دربارة عمل به چیزی که از آن بازخواست می‌شوید به پروا داشتن از خدا سفارش می‌کنم، که شما در گرو آن هستید و به سوی آن رهسپارید. خدای عزوجل می‌فرماید: «هر کس در گرو دستاورد خویش است» و می‌فرماید: «و خداوند شما را از [عقوبت] خود بر حذر می‌دارد، و بازگشت [همه] به سوی خدا است» و می‌فرماید: «پس سوگند به پروردگارت که از همة آنان دربارة آنچه می‌کرده‌اند، پرسش می‌کنم» بدانید ای بندگان خدا، که خداوند شما را از اعمالتان بازخواست خواهد کرد.30

تفویض اختیار و مسئولیت‌خواهی لازمة ادارة امور است؛ و با انتقال اختیارات از سوی مدیران ارشد و کارگزاران تفویض‌کننده، سلب مسؤولیت نمی‌شود، بلکه در صورت انحراف، کجی و بروز خلاف و نادرستی در حیطة نظارت وی چه در بین مدیران یا کارگزاران، همواره مسئول و پاسخ‌گو می‌باشد.

5-1-2-3. نظارت سازمانی

نظارت بر عملکرد کارگزاران به منظور پیشگیری از کوتاهی در ادای وظایف و تجاوز به حقوق مردم و نیز حفظ سلامت نظام اداری، ضروری است. دستور حضرت به کعب‌‌‌بن مالک مبنی بر مسافرت به منطقة کوره‌‌السواد و تحقیق و بررسی عملکرد کارگزاران در آن منطقه و ارسال گزارش به آن حضرت بیانگر این مهم در حفظ سلامت نظام اداری است.

نیز امیرمؤمنان† در نامه‌ای به یکی از مدیران خود می‌فرمایند:

‌به من خبر رسیده که تو زمین‌های آباد را ویران کرده‌ای و آنچه توانسته‌ای تصاحب نموده‌ای و از بیت‌المال که زیر دستت بوده است، به خیانت خورده‌ای؛ بی‌درنگ حساب خویش را برایم بفرست.31

6-1-2-3. نهادینه‌سازی فرهنگ نقد و نقد‌پذیری

یکی از آفت‌های گریبانگیر سازمان‌ها، تملق‌گویی و چاپلوسی از مدیران عالی است. معمولاً افراد فرصت‌‌طلب برای منافع خود و نزدیک شدن به مدیران چنین می‌کنند. چنان‌که امیرمؤمنان علی† به کارگزاران خود توصیه می‌نمودند کسانی را که در حق‌گویی صراحت بیشتری دارند و به جای مدح و تعریف از کارها و برنامه‌های‌ آنان انتقادات سازنده و خیر‌خواهانه دارند به خود نزدیک نمایند.32

ایجاد فضای باز و ترویج فرهنگ نقد از مدیران و دستگاه‌ها سبب می‌شود کاستی‌ها و مفاسد احتمالی آشکار و زمینة اصلاح آنها فراهم شود. در سیرة مدیریتی علی† با اینکه آن حضرت معصوم بودند و به انتقاد و نصیحت نیازی نداشتند، برای تربیت فرهنگی مردم از آنان می‌خواستند انتقادات خود را بی‌هیچ‌ پروایی بیان کنند: «پس مرا با نصیحت خالصانه و سالم از هرگونه شک و ناراستی یاری کنید.»33

فضای نقد و انتقاد در جامعه زمینة پرورش افکار را فراهم می‌آورد و بهترین راه‌حل‌ها را در اختیار مدیران نظام قرار داده، آنها را از نقاط ضعف خویش آشنا می‌کند.

2-2-3. عوامل رفتاری

1-2-2-3 عدالت در برخورد با کارکنان

انسان‌ها بیشتر عمر خود را در نهادهای اجتماعی به سر می‌برند و در ازای آن، نهادهای اجتماعی به افراد مزایای گوناگونی ارائه می‌دهند. این مزایا به دو دستة اقتصادی و احساسی- اجتماعی طبقه‌بندی می‌شود. مزایای اقتصادی، مزایایی است که با رفاه مادی، آسایش و سطح زندگی افراد ارتباط دارد و مزایای احساسی- اجتماعی به جایگاه فرد و هویت وی در گروه برمی‌گردد. چگونگی توزیع این مزایا، اهمیت زیادی برای افراد سازمان دارد. اعضای نهادها، روشی که مزایا توزیع می‌شوند و هچنین ماهیت مزایای توزیع شده را ارزیابی می‌کنند و ادراکاتی را از عادلانه یا ناعادلانه بودن آنها شکل می‌دهند.34 به طور کلی چنانچه جنبه‌های خوب و بد زندگی اجتماعی به یک روش منصفانه توزیع شود، افراد متعهدتر شده، تمایل بیشتری به فداکاری برای جمع نشان خواهند داد. در مقابل، هنگامی که رخدادها ناعادلانه دیده شود، افراد به وفاداری و تلاش کمتر تمایل نشان می‌دهند و حتی ممکن است به دزدی، تهاجم و شورش دست بزنند.35 طبق نظریة عدالت رویه‌ای هنگامی که افراد رویه‌های جاری تصمیم‌گیری در زمینة توزیع در‌آمدها را عادلانه بدانند انگیزة بیشتری برای عملکرد بهتر خواهند داشت؛ چراکه می‌دانند در این صورت عملکردشان به دقت ارزیابی می‌شود.36 همچنین عدالت رویه‌ای می‌تواند عامل مهمی برای شناخت انگیزش افراد و جلب همکاری آنان باشد و تأثیر عمیقی بر نگرش‌های کاری انسان‌ها و خلق و خوی خوب آنان در محیط کار خواهد داشت.37

اگر عدالت نباشد، جامعه و دستگاه‌های اداری آن عرصة جولان زور و ستم و غارت و چپاول می‌شود.

امام علی† به مالک اشتر می‌فرماید: «من از رسول خداˆ بارها شنیدم که مى‏فرمود: ملّتى که حق ناتوانان را از زورمندان، بى‌اضطراب و بهانه‏اى باز نستاند، رستگار نخواهد شد.»38

از مهم‌ترین اصول ادارة امور در اندیشه و سیرة مدیریتی امام علی† اصل عدالت است که معیار همه چیز است و جز بدان نمی‌توان به اهداف دولت اسلامی و فراهم کردن زمینة تعالی فرد و جامعه دست یافت. عدالت تنها یک امر پسندیدة اخلاقی نیست، بلکه مهم‌ترین اصل مدیریت اجتماعی است تا جایی که علی بن ابی طالب† شهید راه عدالت شد و پایبندی او به اصل عدالت در مدیریت و حکومت، اسباب آن همه مخالفت با وی و دولتش شد.39

اهمیت عدالت در اجرای امور در نگاه علی† از اهمیت خاصی برخوردار است؛ چنان‌که می‌فرماید: «ملاک السّیاسه العدل»‏؛40 معیار سیاست عدالت است.»

معیار بودن عدالت در مدیریت بدین معناست که برای همه، امکانات مساوی برای پیشرفت و تعالی فراهم شود و هر کس بدانچه استحقاق دارد دست یابد و در وضع قانون و اجرای آن رعایت مساوات بشود و تبعیضی بر کسی نرود و تفاوت‌ها و امتیازات بر مبنای صلاحیت و استحقاق باشد.41

پیوند دولت و مردم، و همدلی و همراهی آن دو، جز در سایة عدالتی فراگیر در مدیریت حاصل نمی‌شود. امیرمؤمنان علی† فرموده است: «عدالت نظام بخش حکومت است.»42

در سیرة مدیریتی حضرت محور قرار دادن عدالت سلامت و نشاط لازم و پویایی درست جامعه را به سوی تعالی فراهم می‌کند.43

و همانا برترین روشنى چشم زمامداران، برقرارى عدل در شهرها و آشکار شدن
محبت مردم نسبت به رهبر است، که محبت دل‌هاى رعیت جز با پاکى قلب‏ها
پدید نمى‏آید، و خیرخواهى آنان زمانى است که با رغبت و شوق پیرامون رهبر را بگیرند، و حکومت بار سنگینى را بر دوش رعیت نگذاشته باشد، و طولانى شدن مدت زمامدارى بر ملت ناگوار نباشد.44

همچنین افراد به کیفیت برخورد با آنان در روابط متقابل شخصی و همچنین جنبه‌های ساختاری فراگرد تصمیم‌گیری حساس‌اند. این نوع از عدالت بر نگرش‌ها و رفتارهای گوناگون کارکنان اثر می‌گذارند.45

امیرمؤمنان علی† کارگزاران خود را پیوسته به رعایت عدالت در ادارة امور سفارش می‌کرد؛ چنان‌که وقتی محمد بن ابی‌بکر را والی مصر قرار داد، در فرمانی به او یادآور شد: «و به او فرمان داد تا با مردمان به نرمی رفتار کند و همه را به یک چشم بنگرد و خویش و بیگانه را در حق برابر شمارد.»46

همچنین آن حضرت در نامه‌ای که پس از رفتن محمد بن ابی‌بکر به مصر به او و اهل مصر نوشته است، به محمد بن ابی‌بکر سفارش می‌کند که بر اساس عدالت امور را اداره کند و پیامدهای آن را یادآور می‌شود تا محمد بن ابی‌بکر بداند که این امر از چه اهمیتی برخوردار است: «و همه را به یک چشم نگاه کن [در میان آنان مساوات را رعایت کن] تا بزرگان در تبعیض تو طمع ستم بر ناتوانان نبندند و ناتوانان از عدالتت مأیوس نگردند.»47

مشخص است که اگر زمامداران و کارگزاران در عمل پایبند اصل مساوات نباشند و همه را به یک چشم ننگرند و تبعیض روا دارند، بهترین زمینة تجاوز و تعدی زورمندان و ستمگران را فراهم خواهند کرد و اسباب یأس و نومیدی ستمدیدگان را؛ و این امر مهم‌ترین علت تباهی و سقوط حکومت‌ها و دولت‌هاست و هیچ دولتی نمی‌تواند در چنین اوضاع و احوالی به مقاصد اصلاحی دست یابد.48

2-2-2-3. بهبود وضع معیشتی کارکنان

با توجه به اهتمام اسلام به بعد مادی انسان می‌توان فقر مادی را زمینة بسیاری از مفاسد اجتماعی و سازمانی تلقی کرد. به همین دلیل یکی از راه‌های جلوگیری از فساد اداری که در منابع دینی فراوان بر آن تأکید شده، تأمین معیشت کارکنان و مدیران دولتی است. در سیرة مدیریتی علی† نیز به این مهم توجه شده است. آن حضرت به مالک می‌فرمایند:

آن‌گاه حقوق کافی به آنان بده؛ زیرا این کار آنها را در اصلاح خویشتن تقویت می‌کند و از خیانت در اموالی که زیر دست آنهاست، بی‌نیاز می‌سازد و حجتی بر آنهاست، اگر از دستورهای تو سرپیچی یا در امانت تو خیانت کنند.49

3-2-2. آموزش و پرورش

برخی بر این باورند که مهم‌ترین عامل دگرگونی فرایندهای اجتماعی و رفتار افراد، تحولات اقتصادی است، اما نظر صحیح این است که مهم‌ترین عامل تحولات اجتماعی تحول در آموزش و پرورش است، و سایر تحولات مانند تحولات اقتصادی با بعد انسانی حیات بشر ارتباط مستقیم ندارند و از اهمیت درجة اول برخوردار نیستند. اما تحول در آموزش و پرروش یک جامعه کما‌بیش سبب تبدل هویت روحی و معنوی افراد می‌شود و آرا و عقاید، اخلاق، و رفتار و سلوک آنان را دگرگون می‌سازد.50 بنابراین، آموزش و پرورش تأثیر فراوانی دارد در آگاه شدن مردم از بدی اوضاع و احوال موجود، نادرستی ارزش‌ها و آرمان‌های حاکم، سوء نیت قدرتمندان و زمامداران و سوء استفادة آنان از قدرت و حاکمیت خود، و نیز اوضاع و احوال مطلوب و ارزش‌ها و آرمان‌های صحیح. بدین ترتیب، آموزش و پرورش، هم بر دانش مردم می‌افزاید و هم بر اقبال و گرایش آنان به اوضاع و احوال و ارزش‌ها و آرمان‌های مطلوب و صحیح.51

امیر‌مؤمنان علی† نیز منشأ همة خوبی‌های مادی و معنوی را علم و یکی از علل اساسی فساد در هر محیط اجتماعی را جهل معرفی می‌فرمایند: «علم اصل هر خیری است»؛52 «جهل ریشة هر بدی است.»53

پیامبر اکرم… نیز می‌فرمایند: «کسی که بدون علم و آگاهی دست به عملی بزند، فساد و تباهی او بیشتر است از کارهای سالم او»؛54 «نیاز مردم به اخلاق خوب بیشتر از نیاز آنها به امور اقتصادی است.»55

بنابراین، آموزش به مردم و کارکنان و مدیران سازمان‌ها و تربیت و پرورش آنها به کسب اخلاق شایسته نقش اساسی در تحول نظام اداری و ارتقای سلامت آن دارد.

4-2-2. رعایت شایسته سالاری

برای تحقق اهداف سازمان باید مدیران و کارکنان از توانایی و شرایط لازم برای انجام‌دادن کارها برخوردار باشند. این شرایط و ویژگی‌ها شامل مهارت‌ها، دانش، و اعتقادات و باورهای کارکنان می‌شود. اگر افراد نالایق ادارة امور را به دست بگیرند، اهداف سازمان محقق نمی‌شود و سلامت و کارایی سازمان نیز تهدید خواهد شد. از دیدگاه اسلام زمامداران امانت‌داران مرد‌م‌اند و از مصادیق مهم امانت‌داری این است که کارها به کاردانان و شایستگان سپرده شود که در غیر این صورت باب همة ستم‌‌ها گشوده می‌شود. خدای متعال فرمان داده است که امانت‌‌ها به اهلش سپرده شود: «خداوند به شما فرمان مى‏دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بدهید و هنگامى که میان مردم داورى مى‏کنید، به عدالت داورى کنید.» (نساء: 58)

از ظاهر آیه برمی‌آید که مفهوم امانات در اینجا عام است و همة امانات را در بر می‌گیرد؛ و البته از مهم‌ترین امانات، رهبری و پیشوایی و کارگزاری خلق است. مدیریت مردم امانتی است سنگین که باید به اهلش سپرده شود.56

سیرة عملی پیامبر اکرمˆ و امیرمؤمنان علی† رعایت شایستگی و اهلیت در واگذاری و مسئولیت بوده است. امیرالمؤمنین† به کارگماری و انتصاب افراد فاقد صلاحیت برای ادارة امور را موجب شکست و هلاکت می‌دانند: «زوال و سقوط دولت‌ها به سبب به کار گرفتن افراد پست است.»57

آن حضرت به قاضی منصوب خود نوشت:

بدان ای رفاعه! که این حکومت امانتی است که هر کس به آن خیانت کند، لعنت خدا تا روز قیامت بر او باشد و هر کس خائنی را استخدام کند و بر سر کار نهد محمد از او در دنیا و آخرت بیزار است.58

5-2-2. تشویق و تنبیه

ارزشیابی از عملکرد کارکنان و قدردانی شایسته از آنان و همچنین تنبیه افراد متخلف عامل تشویق افراد متعهد و وظیفه‌شناس در سازمان و اصلاح رفتار متخلفان می‌شود. تحقق این مهم سلامت نظام اداری را به دنبال دارد. امیرمؤمنان علی† می‌فرمایند:

و در یک ارزشیابى دقیق، رنج و زحمات هریک از آنان را شناسایى کن، و هرگز تلاش و رنج کسى را به حساب دیگرى نگذار. ارزش خدمت او را ناچیز مشمار، تا شرافت و بزرگى کسى باعث نشود که کار کوچکش را بزرگ بشمارى، یا گمنامى کسى باعث شود که کار بزرگ او را ناچیز بدانى.59

نیز در بخش دیگری علی† می‌فرماید: «هرگز نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان نباشند؛ زیرا نیکوکاران در نیکوکارى بى‏رغبت، و بدکاران در بدکارى تشویق مى‏شوند، پس هریک از آنان را بر اساس کردارشان پاداش ده‏.»60

3-3. عوامل برون سازمانی

1-3-3. عوامل سیاسی

نظام‌های سیاسی استبدادی که برخاسته‌ از رأی مردم نباشند و خود را در مقابل مردم پاسخ‌گو نبینند، مهم‌ترین عامل برای فساد در جوامع و نظام‌های اداری‌اند. از این‌رو، در الگو‌های سنتی ادارة امور دولتی برای آلوده نشد‌ن نظام اداری به فساد، نظریة جدایی نظام سیاسی از نظام اداری را طرح کردند. بر اساس این نظریه مدیران و کارکنان اداری در برابر محیط جامعه و مردم پاسخ‌گو نبودند. اما در نظام اسلامی با الهام از آموزه‌های وحیانی، نظام سیاسی مبنای نظام اداری به شمار می‌آید، به گونه‌ای که سلامت و فساد در نظام اداری متأثر از سلامت و فساد نظام سیاسی است. در این زمینه می‌توان گفت: همان‌گونه که خواست و نظارت مردم در شکل‌گیری و ماندگاری نظام سیاسی الهی مؤثر است، در تصمیم‌گیری‌ها و چگونگی اجرای نظام اداری الهی اثر می‌گذارد و برای ماندگاری سالم آن باید بر عملکرد دستگاه اداری نظارت کنند.

1-1-3-3. اثر‌گذاری مردم در سلامت و بقای نظام اداری

از دید اسلام نقش اصلی در ادارة امور از آن مردم در سطح عموم جامعه و از آن مشتریان و کارکنان در سطح خاص سازمان‌هاست؛ به این معنی که مدیریت، چه در نظام سیاسی و چه در نظام اداری، بدون آنان تحقق نمی‌یابد و بدون اقبال و رأی مردم مقبولیت و فعلیت پیدا نمی‌کند و بدون حضور و مشارکت همه‌جانبة مردم به درستی اداره و سلامت آن تضمین نمی‌شود. بنابراین، مردم، اعم از شهروندان و ارباب رجوع، نقشی ایجادی، ابقایی و اصلاحی دارند و تحقق ادارة اسلامی، صلاح، سامان و پابرجایی و سیر به سوی اهداف آن به مردم بسته است.61

امیرمؤمنان نه تنها در شکل‌گیری زمامداری امور برای مردم چنین جایگاهی قائل بود، بلکه سامان یافتن ادارة امور را به استقامت و سلامت مردم می‌دانست: «و والیان به صلاح و سامان نیایند، مگر به راستی و درستی مردمان.»62

حکومت اسلامی جز با راستی و درستی و پایداری مردمان و حضور و مشارکت همه‌جانبة مردمان به سامان نمی‌آید؛ و امیرمؤمنان می‌کوشید مردمان حکومت را این‌گونه بفهمند و از مناسبات سلطه‌گرایانه و سلطه‌پذیرانه بیرون آیند و در همة عرصه‌ها حضوری واقعی داشته باشند؛ چنان‌که خطاب به آنان فرمود:63

پس با من چنان‌که با پادشاهان سرکش سخن مى‏گویند، حرف نزنید، و چنان‌که از آدم‏هاى خشمگین کناره مى‏گیرند دورى نجویید، و با ظاهرسازى با من رفتار نکنید، و گمان
مبرید اگر حقّى به من پیشنهاد دهید بر من گران آید، یا در پى بزرگ نشان دادن
خویشم؛ زیرا کسى که شنیدن حق، یا عرضه شدن عدالت بر او مشکل باشد، عمل کردن به آن، براى او دشوارتر خواهد بود. پس، از گفتن حق، یا مشورت در عدالت خوددارى نکنید؛ زیرا خود را برتر از آنکه اشتباه کنم و از آن ایمن باشم نمى‏دانم، مگر آنکه خداوند مرا حفظ فرماید.64

برای اینکه مردم نقشی جدی و اساسی در حکومت داشته باشند، باید زمینه و بستر مناسب آن فراهم آید. امام علی† می‌کوشید با فراهم ساختن مناسباتی سالم، به دور از خودکامگی و خودکامگی‌پذیری، مردم را به صحنة حکومت بکشاند؛ و آنان را این‌گونه مخاطب قرار داده است و هرگونه رابطة جبارانه و مستبدانه را زیر پا گذاشته است تا مردمش با صراحت و صداقت، و از سر احساس مسئولیت به مشارکت در امور حکومت برخیزند و حق را به پا دارند و عدالت را پاسداری کنند و میان خود و والیان فاصله‌ای نبینند و زمامداران را نصیحت و خیرخواهی نمایند.65

2-1-3-3. تکریم ارباب ‌رجوع

یکی از شاخص‌های سلامت نظام اداری احترام و رفتار محبت‌آمیز با ارباب رجوع است؛ از این‌رو، امیرمؤمنان به یکی از کارگزاران خود می‌فرمایند: «پر و بالت را برای رعیت فرود آور و چهره‌ات را گشاده و رفتارت را نرم و ملایم گردان.»66

3-1-3-3. ارتباط چهره به چهره با مردم

مدیران دستگاه‌ها و سازمان‌ها در نظام اسلامی موظف‌اند با مردم از نزدیک در ارتباط باشند و مستقیماً به بررسی مشکلات آنها بپردازند. این کار سبب می‌شود تا هم مدیران اطلاع درستی از مشکلات جاری مردم داشته باشند و هم مردم با دیدن مدیران در جامعه، با آنان احساس همدلی و نزدیکی‌کنند و بدین ترتیب روابط سالمی بین مردم و دستگاه‌های اداری صورت می‌گیرد.

حضرت در خصوص آثار مثبت ارتباط با مردم می‌فرمایند:

مباد که دوری تو از چشم مردم طولانی شود؛ زیرا پنهان بودن زمامداران از نگاه مردم سرچشمة تنگدلی مردم و کم‌آگاهی زمامداران از جریان‌ها می‌شود. غیبت و دوری از مردم پیوندشان را از علم به آنچه در پس پرده است می‌گسلد، و در نتیجه مسائل بزرگ در چشم‌شان کوچک جلوه می‌کند؛ زیبایی‌ها زشت، و زشتی‌ها زیبا جلوه می‌کند و حق و باطل در هم می‌آمیزد.67

4-1-3-3. رعایت آزادی مشروع مردم

تحقق عدالت و احترام به حقوق مردم بدون حق آزادی بیان و وجود رسانه‌های همگانی و اطلاع‌رسانی دقیق ممکن نیست. یکی از راه‌های حفظ سلامت نظام اداری، اطلاع‌رسانی صحیح در زمینة مفاسد اداری و اقتصادی است. اطلاع‌رسانی به موقع سبب افزایش آگاهی آحاد جامعه می‌شود و این امر موجب گسترش خواست عمومی برای مبارزه با مفاسد می‌گردد، که تحقق این امر، تنها با آزادی صورت می‌گیرد.

در اسلام برای دسترسی به آزادی و استقلال، انسان باید ابتدا اسارت درونی و بردگی باطنی را با ارتباط با خدا و بندگی او از بین ببرد تا بتواند از بردگی و بندگی و اسارت حکومت‌ها خارج شود. بنابراین، در اسلام ارتباط با خدا و بندگی سبب آزادی و استقلال انسان و جامعه می‌شود و این آزادی باعث افزایش آگاهی عمومی و ارزیابی صحیح از شرایط موجود اجتماعی می‌شود زمینة نظارت همگانی را پدید می‌آورد. امام علی† فلسفة بعثت پیامبران را خارج ساختن بندگان از بندگی و ولایت بندگان به بندگی و ولایت خدا بر‌می‌شمرد.68

5-1-3-3. نظارت همگانی

یکی از عوامل اساسی در نهادینه‌سازی سلامت سازمانی، نظارت عموم افراد جامعه بر عملکرد دستگاه‌هاست. هرگاه همة اجزای یک نظام با دیدن خطاها و انحرافات تذکر دهند، این تذکرات تأثیر بسیار تعیین‌کننده‌ای بر اصلاح رفتار مجموعه خواهد داشت. در قرآن کریم امر کردن به کارهای خیر و نهی از فعالیت‌های نامطلوب، تکلیف همگانی به شمار می‌آید: «باید از شما مسلمانان برخی خلق را به خیر و صلاح فرابخوانند و مردم را به نیکوکاری امر، و از بدکاری نهی کنند...».(آل‌عمران:104)

2-3-3. عوامل قضایی

داوری صحیح و عادلانه عامل بازدارنده از آلوده شدن کارکنان و کارگزاران دولتی به انواع تخلفات است و سلامت دستگاه‌ها را تضمین می‌نماید، تأکید ویژة اسلام بر تأمین حقوق قضات و نظارت بر عملکرد آنان به دلیل اهمیت سلامت دستگاه قضایی بر سلامت کارگزاران و دستگاه‌های اداری است. برخورد با متخلفان نیازمند دستگاه قضایی مقتدر با نیروهای انسانی شجاع و بی‌باک است که نه طمع دنیا آنها را از حکم عادلانه باز دارد و نه ترس از قدرت متخلفان. خدای متعال فرموده است: «خداوند به شما فرمان مى‏دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بدهید و هنگامى که میان مردم داورى مى‏کنید، به عدالت داورى کنید.» (نساء: 58) «خداوند خطاب به داود فرموده است: «اى داوود! ما تو را خلیفه و [نمایندة خود] در زمین قرار دادیم؛ پس در میان مردم بحق داورى کن، و از هواى نفس پیروى مکن که تو را از راه خدا منحرف سازد.» (ص: 38)

عدالت حقوقی و قضایی نزد امیرمؤمنان† منزلتی ویژه داشت؛ چنان‌که آن حضرت از ابتدای حکومت خود به آشنا کردن مردمان با حقوق خویش اهتمام ورزید و در امور قضا سخت بر عدالت پای فشرد. آن بزرگوار می‌فرماید: «هر که در مقام قضاوت قرار گیرد باید در اشاره و نگاه و جای نشستن میان مردمان به مساوات رفتار کند.»69

1-2-3-3. پاکسازی نظام اداری

یکی از وظایف مهم دستگاه قضایی برای سالم‌سازی دستگاه‌های اداری و حفظ منافع عمومی، شناسایی عناصر و کارگزاران فاسد و محاکمه و برکناری آنان از سِمَت‌های اداری است. به همین دلیل یکی از سیاست‌های مدیریتی امام علی† در اصلاح نظام اداری، برکناری عناصر فاسد و نهادن نیروهای متعهد و وظیفه‌شناس به جای او بود.

آن حضرت هنگام بیعت مردم با خود می‌فرمایند:

بدانید که روزگار دگرباره شما را به بوتة آزمایش ریخت؛ مانند روزی که خدا پیامبر شما را برانگیخت. به خدایی که او را به راستی مبعوث فرمود، به هم درخواهید آمیخت، و چون دانه که در غربال ریزند، یا دیگ‌افزار که در دیگ ریزند، روی هم خواهید ریخت، تا آن که در زیر است زبر شود، و آن که بر زبر است به زیر در شود؛ و آنان که واپس مانده‌اند، پیش برانند، و آنان که پیش افتاده‌اند، وا پس مانند.70

2-2-3-3. بازگرداندن اموال عمومی

پس از برکناری مدیران و کارگزاران متخلف، باید با دقت اموال عمومی را که به تصرف خود در‌آورده‌اند به بیت‌المال برگرداند. در این زمینه نباید به اخراج مدیران متخلف و جریمه نقدی ناچیز بسنده کرد، بلکه باید تمام اموال به تاراج رفته به خزانة عمومی برگشت داده شود. یکی از اصلاحاتی که در دوران حکومت امام علی †با جدیت پی‌گرفته شد همین بود. امام در این زمینه می‌فرمایند:

به خدا سوگند بیت المال تاراج شده را هر جا که بیابم به صاحبان اصلى آن باز مى‏گردانم، گرچه با آن ازدواج کرده یا کنیزانى خریده باشند؛ زیرا در عدالت گشایش براى عموم است، و آن کس که عدالت بر او گران آید، تحمل ستم براى او سخت‏تر است.71

نتیجه‌گیری

از آنجا که از دیدگاه اسلام و بسیاری از صاحب‌نظران رفتار سازمانی مدیریت رفتارهای افراد تحت تأثیر باورها و ارزش‌های آنها شکل می‌گیرد، برای اصلاح رفتارهای آنان و سلامت نظام اداری در گام اول باید نگرش‌ها و باورهای دینی، از جمله خدا‌محوری، آخرت‌گرایی، مسئولیت‌پذیری، صداقت، و امانت‌داری را در آنها تقویت کرد. همچنین با توجه به نقش فراوان نیروی انسانی بر سلامت سازمانی و نگرش دو بعدی اسلام به انسان، ضروری است اولاً با اصلاح نظام حقوق و دستمزد نیازهای مادی و معیشتی کارکنان را برطرف ساخت؛ ثانیاً با برنامه‌های آموزشی- تربیتی زمینه‌های تحول درونی و پیشرفت معنوی کارکنان را فراهم آورد. با اعمال رویه‌های عادلانه در توزیع جبران خدمات و برخورد عادلانه در روابط متقابل شخصی و احترام به کارکنان، می‌توان زمینة بهبود عملکرد و ارتقای خلق و خوی کاری کارکنان در محیط کار را فراهم آورد. در اسلام مناصب اداری و حکومتی امانت‌های الهی‌اند؛ بنابراین، در انتخاب و واگذاری امور اداری به اشخاص باید صلاحیت و شایستگی آنها برای تصدی مشاغل، رعایت گردد. یکی از عوامل مؤثر بر اصلاح رفتار کارکنان، روش زندگی مدیران عالی سازمان‌ها و رهبران جامعه است. به همین دلیل اسلام بر ساده‌زیستی مسئولان و خانوادة آنها تأکید می‌ورزد. با توجه به نقش محوری مردم در سلامت نظام اداری باید زمینه‌های مشارکت آنان در سیاست‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذاری و ادارة امور جامعه فراهم آید. در اسلام حتی پس از انتخاب افراد متخصص و متعهد به منظور پیش‌گیری و حفظ سلامت دستگاه‌های اداری، از سازوکارهای نظارتی چند‌گانه شامل نظارت مدیران بر عملکرد کارکنان، نظارت کارکنان بر مدیران، نظارت مدیران عالی بر مدیران سطوح پایین‌تر نظارت همگانی افراد، احزاب و گروه‌ها بر عملکرد دستگاه‌ها، استفاده می‌شود. همچنین ضروری است با ترویج فرهنگ نقد و انتقاد‌پذیری مدیران و ایجاد فضای آزاد رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی زمینه‌های عملکرد شفاف سازمان‌ها و نهادهای دولتی را فراهم آورد.

 


1. عبدالحمید واسطی، نگرش سیستمی به دین بررسی هویت استراتژیک دین، ص9.

2. عباس عباسپور، مدیریت منابع انسانی پیشرفته (رویکردها، فرایندها و کارکردها)، ص 253.

3. مهدی الوانی و دانائی فرد، گفتارهایی در فلسفه تئوری‌های سازمان دولتی، ص 35.

4 محمدتقی مصباح، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، ص 142.

5. اون هیوز، مدیریت دولتی نوین: نگرشی راهبردی (استراتژیک) سیر اندیشه‌ها، مفاهیم و نظریه‌ها، ترجمه مهدی الوانی و دیگران، ص37.

6. همان، ص 40-39.

7. همان، 76-75.

8. شیخ مرتضی انصاری، مکاسب، ج1، ص63

9. ر.ک: عبدالواحد آمدی تمیمی، غرر‌ الحکم و درر الکلم.

10. محمدبن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 17، ص 404.

11. محمدتقی مصباح، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، ص 345.

12. شیخ صدوق، خصال، ج1، ص 36.

13. ولی‌الله نقی‌پور‌فر، مجموعه مباحثی از مدیریت در اسلام، ص 39.

14. ر.ک: مصطفی دلشاد تهرانی، دلالت دولت: آیین‌نامه‌ی حکومت و مدیریت در عهدنامه مالک اشتر.

15. نهج‌البلاغه، نامه 45.

16. ولی الله نقی پور فر، مجموعه مباحثی از مدیریت در اسلام، ص 36.

17. نهج‌البلاغه، نامه41.

18. ریچارد ال.دفت، مبانی تئوری و طراحی سازمان، ترجمه پارسائیان و اعرابی، ص 18.

19. علی آقا پیروز و دیگران، مدیریت در اسلام، ص 116.

20. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 75، ص 105.

21. نهج‌البلاغه، حکمت 173.

22. التهذیب، ج6، ص 227.

23. ر.ک: مصطفی دلشاد تهرانی، دلالت دولت: آیین‌نامه‌ی حکومت و مدیریت در عهدنامه مالک اشتر.

24. نهج‌ البلاغه، نامه 53.

25. همان، خطبه16.

26. همان، نامه 50.

27. ر.ک: مصطفی دلشاد تهرانی، دلالت دولت: آیین‌نامه‌ی حکومت و مدیریت در عهدنامه مالک اشتر.

28. همان.

29. حسن‌بن محمد دیلمی، ارشاد القلوب، ص184.

30. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 33، ص 543.

31. نهج البلاغه، نامه 40.

32. محمد محمدی‌ری‌شهری، اصلاحات علوی، ص 43-42.

33. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 7، ص 284.

34. علی رضائیان، انتظار عدالت در سازمان( مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته)، ص 42.

35. همان، ص 43.

36. همان، ص 49.

37. همان، ص 53و 55.

38. نهج‌ البلاغه، نامه 53.

39. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379ب، ص 246.

40. عبدالواحدبن محمد تمیمی آمدی، همان، ج 1، ص 116.

41. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379ب، ص247.

42. عبدالواحد ابن محمد آمدی تمیمی، همان، ص 28.

43. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379ب، ص253.

44. همان.

45. علی رضائیان، انتظار عدالت در سازمان (مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته)، ص 59.

46. ابن‌شعبه حسن‌بن علی، تحف العقول، ص 176.

47. نهج البلاغه، نامه 27.

48. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379ب، ص 228.

49. نهج البلاغه، نامه 53.

50. محمدتقی مصباح، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، ص 337.

51. همان، ص 64.

52. احمد آرام و دیگران، الحیاة، ج1، ص 96.

53. همان، ص 64.

54. محمدبن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 55.

55. عبدالواحدبن محمد آمدی تمیمی، همان، ص 247.

56. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379ب، ص371.

57. عبدالواحدبن محمد آمدی تمیمی، همان، ج 5، ص36.

58. محمدباقر محمودی، نهج‌السعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج 5، ص 36.

59. نهج البلاغه، نامه 53.

60. همان، نامه 53.

61. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379ب، ص111.

62. نهج البلاغه، خطبه 216.

63. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379الف، ص111.

64. نهج البلاغه، خطبه 216.

65. مصطفی دلشاد تهرانی، 1379الف، ص 117.

66. نهج البلاغه، نامه، 45.

67. همان، نامه 53.

68. محمدبن یعقوب کلینی، کافی، ج 8، ص 386، ح 586.

69. همان، ج 7، ص 413.

70. نهج البلاغه، خطبه 39.

71. همان، خطبه 15.


منابع

نهج‌البلاغه، شرح ابن ابی الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی‌جا، دار احیاء الکتب العربیه، 1387ق.

ابن شعبه، الحرانی، تحف‌العقول، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، مؤسسه‌ النشر الاسلامی للجماعه المدرسین، 1404ق.

انصاری، مرتضی، المکاسب، چ دوم، قم، مجمع الفکرالاسلامی، 1415ق.

اون، هیوز، مدیریت دولتی نوین: نگرشی راهبردی (استراتژیک) سیر اندیشه‌ها، مفاهیم و نظریه‌ها، ترجمه مهدی الوانی و دیگران، تهران، مروارید 1377.

آرام، احمد و دیگران، الحیاه، تهران، چاپ مکرر،1380.

آمدی تمیمی، عبدالواحد، غرر‌ الحکم و درر الکلم، قم، دفتر تبلیغات، 1366.

پیروز، علی آقا و دیگران، مدیریت در اسلام، چ ششم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388.

حر عاملی، محمد، وسائل الشیعه، مؤسسه بی‌جا، آل‌‌البیت، 1409ق.

دلشاد تهرانی، مصطفی، حکومت حکمت: حکومت در نهج‌البلاغه، تهران دریا، 1379 الف.

ـــــ ، دلالت دولت: آیین‌نامه‌ی حکومت و مدیریت در عهدنامه مالک اشتر، تهران دریا، 1380.

ـــــ ، دولت آفتاب: اندیشه‌ی سیاسی و سیره‌ی حکومتی علی †، تهران، دریا، 1379 ب.

رضائیان، علی، انتظار عدالت در سازمان( مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته)، تهران، سمت، 1384.

ری شهری، محمد، التنمیه الاقتصادیه فی‌ الکتاب و السنه، قم، دار الحدیث، 1380.

شیخ مفید، ‌الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق مؤسسه آل‌البیت(ع) لتحقیق التراث، قم، دارالمفید، 1413ق.

صدوق، خصال، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه المدرسین، بی‌تا.

عباسپور، عباس، مدیریت منابع انسانی پیشرفته (رویکردها، فرایندها و کارکردها)، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384.

کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، ط.الثالثه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1388 ق.

مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ط.الثانیه بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق.

محمدی‌ری‌شهری، محمد، «اصلاحات علوی»، کتاب نقد، سال، چهارم، ش 16.

محمودی، محمدباقر، نهج‌السعاده فی مستدرک نهج‌البلاغه، بیروت، دار‌التعارف للمطبوعات، 1396ق.

مصباح، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، چ پنجم، بی‌جا، سازمان تبلیغات اسلامی، 1380.

ـــــ ، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، چ دوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1388.

ـــــ ، فلسفه اخلاق، چ دوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1373.

مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، چ یازدهم، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه، 1373.

نقی‌پور‌فر،‌ ولی‌الله، مجموعه مباحثی از مدیریت در اسلام، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات، 1382.

نمازی، حسین، نظام‌های اقتصادی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، 1374.

واسطی، عبدالحمید، «نگرش سیستمی به دین بررسی هویت استراتژیک دین»، اندیشه نور، ‎۱۴۲۴.

الوانی، سید‌مهدی، حسن، دانائی‌فرد، گفتارهایی در فلسفه تئوری‌های سازمان دولتی، چ هفتم، تهران، صفار، 1388.

  نظرات ()
مطالب اخیر نقش میانجی رفتار شهروند سازمانی در تاثیر حمایت سازمانی ادراک شده و توانمندسازی بررسی میزان برخورداری رفتار شهروندی سازمانی کارکنان دانشگاه مازندران نظر مشورتی در خصوص عدم وجاهت پرداخت کمک هزینه‌ عائله‌مندی به زنان مجرد رأی شماره 1907 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری مدیریت عملکرد استراتژیک سازمان رأی شماره 5 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری درخصوص فوق العاده جذب کارکنان غیر هیأت قانون جامع خدمات رسانی به ایثارگران تائید کسر کسور بازنشستگی ازفوق العاده جذب کارکنان تائید کسر کسور بازنشستگی ازفوق العاده جذب کارکنان ضوابط اجرایی قانون بودجه سال ۱۳۹۴ کل کشور
کلمات کلیدی وبلاگ erp (۱) آزمون استخدامی (۱) آزمون ها و دوره های آموزش (٦) آمار (٥) آموزش (۳) آموزش شهروندی (۱) اثربخشی (۱) اخلاق حرفه ای (۳) ادامه تحصیل (۱) ارتباطات (٢) ارزشیابی عملکرد (٢) اطلاعات عمومی (۱) اطلاعیه (۱) امام خمینی (ره) (۱) انگیزه شغلی (۱) ایثارگران (۱) بازنشستگی (۱) بخشنامه ها و آیین نامه ها و مصوبات (۸۱) برنامه ریزی (٥) بهره وری (۱) پایان نامه (۱) پایان نامه ها (۱) پرداخت الکترونیکی (۱) پرسشنامه (۱) پرسشنامه ها (۱) تئوریهای مدیریت (٤٠) تبدیل وضعیت (۱) تجارت الکترونیک (٢) تصویبنامه (۱٠) تعهد سازمانی (٢) تفاوت تطبیق (۱) جوانان (۱) حرکات ورزشی (۱) حسابداری (۱) حمل و نقل و ترافیک (٤) خبر (۱) دانشجویی (۱٠) دانلود (۱۱) دانلود سوالات آزمون دکتری (۱۳) دانلود سوالات آزمون دکتری کارشناسی ارشد (٢) دستمزد (۱) دیوان عدالت اداری (٩) رای 1907 (۱) رای 555 (۱) رای 849 (۱) رای 874 (۱) رضایت شغلی (۱) رفتار شهروندی (٤) زلزله (٢) سازمان و مدیریت (۸) سازماندهی (۱) ساماندهی نیروی انسانی (٢) سرمایه اجتماعی (٤) سرمایه فکری (۱) شهر الکترونیکی (٧) ضریب حقوق (۱) ضوابط اجرایی بودجه 94 (۱) عدالت سازمانی (۱) فرهنگ (۱) فرهنگ مشارکت (٤) فناوری اطلاعات (۱) فناوری و it (۱) فوق العاده جذب (٢) فوق العاده ویژه (۱) قانون بودجه (۱) گردشگری (۱) لایحه بودجه (۱) مالی و سرمایه گذاری (۱) مدیران دولتی (۱) مدیریت (۳٥) مدیریت استراتژیک (٢) مدیریت خدمات شهری (٥) مدیریت خدمات کشوری (۱) مدیریت دانش (۱) مدیریت دولتی (۳) مدیریت مشارکتی (٢) مدیریت منابع انسانی (۱٧٤) مدیریت یکپارچه شهری (۱) مذهبی (۱٠) مسابقه (۱) مقالات اجتماعی (٧) مقاله (۸۳) مقام معظم رهبری (٧) منابع کارشناسی ارشد و دکتری (۳) مناسبت های ویژه (۳٥) مهدویت (۱) نحوه نگارش مقاله (٢) نرم افزارهای کاربردی (٢) نظر مشورتی (۱) نظریه های انگیزشی (۱) نکات مدیریتی (٢) هدایت (۱) هماهنگــــی (۱) همایش ها (٦) هوش معنوی (۱) هوش هیجانی (٢) وظائف مدیریت (٦) ولایت فقیه (۸) کارآفرینی (۱) کتابهای الکترونیکی مدیریتی (۳) کتابهای مدیریتی (۱) کتب و نشریات (۱۸) کلید سوالات آزمون (۱) کمک هزینه عائله مندی (۱) کمک هزینه مسکن (۱)
دوستان من پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مطالب مرتبط با دروس مدیریت و حسابداری دکتر کرم اله دانشفرد دومين جشنواره ملی شهرنگار- مدیریت شهری مشهد در آینه رسانه دانشکده اقتصاد و مدیریت واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی فروشگاه اینترنتی مهرویان پایگاه فرهنگی روایت صدر پایگاه خبری تحلیلی علمی فرهنگی اجتماعی خانم اسلامی زاده آقای توکلی خانم دولتی خانم بائی خانم جباری خانم سهرابی آقای امیرهوشنگ دهپور آقای محمدعلی زارعی خانم صفری آقای هوشنگ یاورپور خانم اکبری آقای ریحانی خانم رحیمی خانم گلچی کمیته علمی مدیریت دولتی دیار رنج آقای کیانی علی زنگانه ابوالفضل فراهانی-مدیریت خانم رحیمی-مبانی مدیریت خانم محمد سلطانی-جزوات مبانی سازمان و مدیریت علی اکبر پورمهدی-مبانی سازمان و مدیریت خانم ارسلاني ناهيد خانم اخلاقی خانم ثقفی سالار افتاده-جزوات مبانی سازمان و مدیریت اخبار فناوری اطلاعات طراح قالب